کتاب ذخیره خوارزمشاهی از جمله کتاب های مرتبط با طب می باشد که توسط اسماعیل بن حسن جُرجانی نوشته شده است. این کتاب که طب سنتی ایران را تشریح می کند در قرن پنجم و ششم هجری توسط طبیب جرجانی نگاشته شده است. جالب است بدانید که ایشان در زمان نگارش هفتاد سال داشتند. با توجه به اینکه نگارش این کتاب به زبان فارسی است، همه افراد می توانند از آن استفاده کنند. حکیم جرجانی بعد از به پایان رسانیدن نوشتن این کتاب قطور، آن را به قطب الدین محمد خوارزمشاه اهدا کرده است. این کتاب ده جلد دارد که جلد نخست آن در خصوص طب سنتی است. آنچه که مسلم است برای برطرف کردن درد و یا بیماری، ابتدا به ساکن شناخت دقیق بدن لازم است. ضمن اینکه مزاج شناسی نیز بسیار با اهمیت خواهد بود. اگر طبیبی بخواهد به درستی این علم را درک کند تا بتواند مردم را کمک نماید، در وهله اول می بایست ساختار و چگونگی عملکرد بدن را بشناسد. کتاب ذخیره خوارزمشاهی این قابلیت را دارد تا با شناساندن عوامل متعدد برای درک بهتر مزاج ها و یا شناخت دقیق هر یک از اجزای بدن، طبیب را در راه تشخیص بیماری و سپس ارائه راه حل کمک نماید.
اهمیت این کتاب آنجایی مشخص می شود که در 900 سال پیش، به زبان فارسی نوشته شده است تا تاکید داشته باشند که شناخت قبل از درمان از اهمیت بسزائی برخوردار است. ناگفته نماند که کتاب ذخیره خوارزمشاهی به تازگی در فهرست معنوی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. از بخش های مهم این کتاب می توان به موارد زیر اشاره کرد که هر کدام از آنها در بابهای مختلف به طور مفصل توضیح داده شده اند:
- شناخت مزاج اصلی
- شناخت مزاج چاقی و لاغری
- شناخت عادت ها
-شناخت مزاج هر اندام
بخشی از کتاب ذخیره خوارزمشاهی
باب نوزدهم از جزو دوم از گفتار نهم : اندر شناختن سبب شادی و غم هرگاه که حالی پدید آید که مردم را به طبع خوش خون و روح بجنبد و ظاهر تن میل کند از بهر آن که طبع خواهد که بدان حال نزدیکتر شود و آن را بیشتر ادراک کند . و از بهر این است که از شادی رخسارها بر افروزد و اگر شادی از حد بیرون شود مردم مفاجا بمیرد از بهر آنکه دل گشاده شود و روح و حرارت غیزی خوشتن از دل بیرون افکند و دل سرد شود
